اعجاب‌انگيز مىنمود . « 1 » آن امام علاوه بر اينكه جريان اصلى تشيع امامى را در برابر دشمنان غير شيعى رهبرى مىكرد ، بايد در برابر جريان غلاة ، مفوّضه ، واقفه و حتى اسماعيليان و گاه زيديان نيز از اين جريان دفاع مىنمود . امام جواد به سال 220 هجرى در سن جوانى رحلت كرد . « 2 » امام هادى ( ع ) ابو الحسن ، على بن محمد ، ملقب به هادى و نقىّ ، دهمين امام شيعه ، در سال 212 هجرى ديده به جهان گشود و در 220 هجرى به مقام امامت رسيد . در دورهء امام هادى ، محدوديت‌ها به وسيلهء متوكل شدّت يافت . او به سامرا احضار شد و تحت مراقبت مستقيم قرار گرفت . « 3 » امام از طريق سازمان وكالت ارتباط عقيدتى ، مالى و رهبرى خود را در نهايت دشوارى حفظ كرد . « 4 » امام ، شيعيان را به كناره‌گيرى هرچه بيشتر از غاليان توصيه مىكرد . فرزند بزرگ‌تر او ، سيد محمد كه به زعم برخى كانديداى اصلى امامت به شمار مىآمد ، بر خلاف انتظار ، سه سال پيش از پدر بزرگوارش امام هادى ( ع ) از دنيا رفت . « 5 » امام هادى در سال 254 هجرى رحلت نمودند . امام عسكرى ( ع ) ابا محمد ، حسن بن على ، ملقب به عسكرى در سال 232 هجرى ديده به جهان گشود و در سال

--> ( 1 ) . همان ، ص 89 . ( 2 ) . حيات فكرى و سياسى امامان شيعه ، ص 472 - 476 . ( 3 ) . ارشاد ، ج 2 ، ص 297 - 311 . براى منابع بيشتر ر . ك : تاريخ فرق اسلامى ، ج 2 ، ص 195 ، پانوشت 1 ؛ مكتب در فرآيند تكامل ، ص 24 . ( 4 ) . مكتب در فرآيند تكامل ، ص 22 . ( 5 ) . اصول كافى ، ج 1 ، ص 326 و 327 . كلينى در اينجا سه حديث از امام هادى نقل كرده است كه در آن مفهوم بداء به نحوى مطرح شده است . در يكى از اين احاديث آمده است : « . . . فقال نعم يا ابا هاشم بدا للّه فى ابى محمد بعد ابى جعفر ما لم يكن يعرف له ، كما بدا له فى موسى بعد مضىّ اسماعيل ما كشف به عن حاله . . . » ( كتاب الحجة ، باب الاشارة و النص على ابى محمد ، حديث شمارهء 10 ) ؛ نيز ر . ك : مكتب در فرآيند تكامل ، ص 53 .